શ્રેણી : ઝાડનાં પારખાં ફળ પરથી (૧)

Posted by

ગુજરાતના એક શીક્ષણસંકુલની અદભુત કથા !! 

અમારા કુટુંબમાં મારા બાપુજીના મામા અભણ. ઘેટાં-બકરાં ચારતાં ચારતાં વગડેથી ભાગીને ધાબળો વીંટી, બાકીનાં લૂગડાં નાખી દઈ, બાવા થઈ ગયેલા. વર્ષો પછી તેઓ ઉઘાડા શરીરે એક વસ્ત્ર ઉપર અમારા નેસમાં આવેલા. મારા બાપુજીના આગમન સમયે નેસમાં સૌ તેમને પગે પડી ધન્યતા અનુભવતું. તેઓ ભણેલા નહિ, રખડેલા ખૂબ. રાત આખી લાકડાં નાખી, ધૂણી ધખાવી બેસે અને ફરતાં બધા રબારી-યુવાનો-પ્રૌઢો બેસે. છોકરાઓને ભણાવી, મોટા મોટા સાહેબો બનાવો, તેવી વાતો તેઓ કરતા.

એ વાતાવરણને આધારે જ કદાચ મારા બાપુજીએ મને ભણાવવા નિશાળમાં નામ લખાવ્યું અને મને ભણવા બેસાડ્યો. મને યાદ છે કે હું પહેલા ધોરણમાં ખૂબ જ તૈયાર થઈ પરીક્ષા આપવા ગયેલો. હજામ પાસે ટકો કરાવી, ચોટલીને ઘીથી પલાળી, માટલામાં રાખેલી નવી આંગળી (અંગરખું) અને નવી પોતડી પહેરી પરીક્ષા આપવા જતો. મારાં બા મને ગાયો-બકરાંના વાડા સુધી શુકન જોઈ મૂકવા આવેલાં.

સાત ચોપડી ભણી રહ્યો ત્યાં સુધી તો સરખું ચાલ્યું, પરંતુ અવારનવાર અમારા ઘરમાં મને ભણાવવાથી કોઈ ફાયદો નથી તેની વાતો કરી, મને સૌ રડાવે. એક દિવસ અમારા ઘરમાં રમેલ હતી. (રમેલ એટલે રબારી કોમ માતાનો માંડવો નાખે અને રાત આખી ભૂવા ધૂણે અને મૂંઝવતા પ્રશ્નોના સૌને જવાબ આપે તે.) ઘરમાં નવા ભૂવાને દીક્ષા માટે ચાંદલો કરી, ભૂવો તૈયાર કરવો પડે, તે માટે બેસવાનું હતું અને જો મને માતા ભૂવા થવાની રજા આપે તો મારે ભણવાનું મૂકી માલમાં જવું પડે. માતાએ તો ઘસીને ના પાડેલી…..

બીજે દિવસે સવારે મેં કરગરીને મારાં બા-બાપુજીને પરીક્ષા સુધી ભણાવવાની વિનંતી કરી, પછી છોડી દઈશ, કહી વર્ષ પૂરું કરી…અભ્યાસ છોડી દીધો. મને માલ ચારવા (ઘેટાં-બકરાં)માં ગોઠવી દીધો. તેમાંથી પણ ઝઘડાના પ્રશ્ને મારા બાપુજીએ, અમારા નજીકના શહેરની હોટલમાં દૂધ આપવા જવાની મને જવાબદારી સોંપી. માથે દૂધનું બોઘરણું લઈ ઊપડું. કોઈ પણ ભણેલાગણેલા માણસને જોઉં, સારાં કપડાં પહેરેલા માણસને જોઉં ને મને મનમાં થાય કે હું ક્યારે ભણીશ, ને ક્યારે આવો બનીશ ? અનેક પ્રશ્નોનો એક જ જવાબ મળતો : ભણે તે સારો બને.

અમારા ગામના એક શેઠ મુંબઈ રહે. તેઓ આવે ત્યારે તેમને અમો કૂવાના કોસ ચાલે ત્યાં નાહવા લઈ જઈએ. તેઓએ જતી વખતે મને એક સરનામું આપેલું અને કહેલું કે, ‘છોકરા…તારે કંઈ ભણવું હોય તો મને પત્ર લખજે.’ એ સરનામાવાળો કાગળ ઘરની ઓસરીમાં વળીની ખપાટ વચ્ચેથી મળ્યો.

ઘરમાં મારાથી મોટાભાઈનાં લગ્ન લેવાનાં હતાં. સંબંધીઓ લગ્ન વધાવવા આવેલાં. લગ્ન વધાવવા આવેલા માણસો ચાર-પાંચ દિવસ સહેજે રહે. ઘરમાં તો ધમાલ…ધમાલ ને ધમાલ… તેનો લાભ લઈ પહેર્યે કપડે વહેલી પરોઢના મારા ગામથી ચાલી સવારની ટ્રેનમાં બેઠો…અમદાવાદ એ વખતે કાળુપુર સ્ટેશનને નામે ઓળખાતું. તે સ્ટશને પહોંચ્યો, પણ કાંઈ સૂઝે નહિ. નીચે ઊતરી, એક જગ્યાએ ઊભેલી ગાડી મુંબઈ જાય છે…જાણી ડબામાં ચડી પાટિયા નીચે સૂઈ ગયો. સવારના દેકારો થતાં, પૂછયું તો કહે, મુંબઈ આવ્યું, ને હું ઊતરી ગયો. દાદર સ્ટેશન નામ વાંચી મૂંઝવણ થઈ. આ મુંબઈ નથી, દાદર છે. એન્જિન વગરની ગાડીઓ દોડતી જોઈ હું હેબતાઈ ગયેલો. ગાડીઓ આવતી જતી જોવામાં જ મેં બપોર પાડી. એક છોકરો નિશાળેથી છૂટી ઊભો હતો. મેં એને કાગળ આપી, મારે અહીં જવું છે, તો કેવી રીતે જવું તેની પૃચ્છા કરી. તેણે મારી સાથે ખૂબ જ લાગણીથી વાત કરી. તેની બોલવાની છટા પીઢ માણસ જેવી હતી. એણે કહ્યું કે મારે ઘાટકોપર જ જવું છે. હું જેમાં બેસું તેમાં બેસજે. તેની સાથે ઘાટકોપર સ્ટેશને ઊતરી, ઊંધું ઘાલી ગિરદીમાં તેની સાથે જ બહાર નીકળી ગયો. શેઠનું સરનામું પૂછતાં પૂછતાં પહોંચ્યો. શેઠ ઘેર ન હતા. રાતના આવ્યા ત્યારે વાત કરી. ત્યાં સુધી બહાર બેસી રહ્યો. પંદર દિવસ બાદ મને શાળામાં દાખલ કરવાની વાત કરી. પરંતુ મારી પાસે સર્ટિફિકેટ વગેરે ન હતાં. હું ઘરમાં પાણી ભરવું, વાસણ માંજવાં, કપડાં ધોવાં, રસોઈમાં મદદ કરવી, એમ બધું જ કામ ખૂબ ચીવટ અને સારી રીતે કરતો. સૌ મારી પર ખુશ હતાં. પણ સર્ટિફિકેટની વાત આવી, ત્યાં  હવે શું કરવું ? એ પ્રશ્ને મૂંઝવ્યો. શેઠે બીજે દિવસે મને શાળામાં લઈ જઈ હેડમાસ્તરને વાત કરી, સર્ટિફિકેટ મંગાવી લઈશું, કહી મને દાખલ કર્યો. શાળા તરફથી અમારા ગામની નિશાળમાં કાગળ ગયો કે આ બાળકનું સર્ટિફિકેટ મોકલો. ત્યારે મારા બા-બાપુજીને ખબર પડી કે હું મુંબઈ છું. મારા સર્ટિફિકેટ સાથે અમારા હેડમાસ્તર સાહેબ શિવશંકર દવેનો કાગળ પણ હતો કે છોકરો ઘેરથી ભાગીને આવ્યો છે. તેનું સરનામું મોકલો તો તેનાં મા-બાપને શાંતિ થાય. મને સ્કૂલમાં સાહેબે બોલાવી વાત પૂછી. મેં બધી વાત કરી. તેઓએ કહ્યું કે આવું ન કરાય. મેં કહ્યું કાગળ લખીશ, પણ મેં ન લખ્યો. પછી તો મુંબઈ પાટણ વગેરે સ્થળોએ ભટકી, દશ ધોરણ સુધી પહોંચ્યો.

 

છેવટે પાટણથી અંધારી દિશા પકડી અને હું રખડતો, ભટકતો ભાવનગર ગયો. ત્યાં મારું કોઈ પરિચિત ન હતું. પહેલા દિવસે સ્ટેશને ઊતરી, બહાર આંટો મારી, રાતના સ્ટેશનમાં જ સૂઈ ગયો. પાસે પાગરણમાં ફક્ત એક ચાદર હતી. સવારે ઊઠી, નળે મોઢું ધોઈ, બાંકડા ઉપર બેઠો. ભૂખ સખત લાગેલી. મને ઘર યાદ આવ્યું. સવારમાં જે રોટલો અને માખણ મારાં બા આપતાં તે યાદ આવ્યું. અને સહજભાવે રડી લેવાયું. મારી સામે એક કાબર મોઢામાં ગાંઠિયાનો ટુકડો લઈને સામા બાંકડાની ધાર પર આવી બેઠી,…હું તેનું સુખ જોઈ ન શક્યો. મેં એને ઉડાડી મૂકી…વિચારમાં બેસી જ રહ્યો. ત્યાં થોડો સમય થયો. ટ્રેન આવી. હું દરવાજા બહાર ઊભો રહ્યો. ત્યારે ભાવનગરમાં આટલી બધી બસની સગવડ નહિ. મારા જેવડા છોકરા પેસેંજરોનો સામાન ઊંચકવા દોડે…અને મને પણ મન થયું. એક સારા માણસે મને કોથળો ઊંચકવા આપ્યો ને કહ્યું કે, ‘તખ્તેશ્વર જવાનું છે, શું લઈશ ?’ મેં કહ્યું કે ‘જે આપશો તે…’ તે ભાઈ આગળ ને હું અને કોથળો પાછળ. કોથળો પણ ખાસ્સો વજનમાં હતો. તખ્તેશ્વર પહોંચતાં તો મારો દમ નીકળી ગયો. મને એ ભાઈએ એક આનો આપ્યો. ને એ એક આનો જોઈ મને પસીનો છૂટી ગયો.. મેં કહ્યું, ‘શેઠ, બે આના તો આપો…મારે ખાવું છે.’ એણે મને બેચાર ચોપડાવી…બીજો એક આનો તો આપ્યો…બે આના લઈ એક પાટિયે નિરાંતે બેઠો. શ્વાસ લઈ, બહાર જઈ એક આનાના ચણા લઈ બગીચાની શોધમાં નીકળ્યો. મને એક છોકરાએ બગીચો બતાવ્યો. ત્યાં જઈ ચણા ખાઈ, પાણી પીધું અને ઝાડ નીચે જ ક્યારે સૂઈ ગયો, ખ્યાલ ન આવ્યો. બગીચો…મારું નિવાસસ્થાન બન્યું. તે બગીચો એટલે ભાવનગરનો ‘પીલ ગાર્ડન’. તેમાં એક પગી દરબાર હતા. પીળો સાફો બાંધે, કડક ખરા. તેણે ના પાડી…પછી થોડો સમય ‘ગધેડિયા ફીલ્ડ’ના મેદાનમાં સૂઈ ગયો. કો’કવાર ‘સર્વોદય ડેરી સ્ટોર્સ’ એવું કંઈક નામ દુકાનનું હતું તેના પાટિયે સૂઈ રહેતો. કોઈક વાર પોલીસ ડંડા મારી ઉઠાડે તો એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ જવું પડતું. આ દિવસોમાં ઘણું ખરું જોવા મળ્યું….દારૂની બાટલી યોગ્ય સ્થળે પહોંચાડવાથી ચાર આના મળે…રાતના જે રખડુઓ વચ્ચે રહેતો તેમના વ્યવહારો પણ જોવા મળ્યા. ક્યાંક ક્યાંક ગાંડી અને અસહાય સ્ત્રીઓ ચૂંથાતી પણ જોવા મળી. અને આ બધાંને પરિણામે મને ખુદને જીવન એક કણાની જેમ ખૂંચવા લાગ્યું. ઘેર જવાનું મન થાય પણ ઘેર જઈશ તો મને કોઈ ભણાવશે નહિ. ભણીશ નહિ – આ પરિતાપ વચ્ચે હું તાવમાં સબડવા લાગ્યો. એક દિવસ રાતના વિચાર આવ્યો કે, આવી જિંદગી શું કામની ? આના કરતાં મરી જઈ નવા અવતાર વખતે ભગવાનને કહેવું કે, ભણી શકું તેવી જગ્યાએ જન્મ આપે ! શિયાળાની કડકડતી ઠંડી રાત, તાવથી શેકાતું શરીર, ઘરની યાદ, ભૂખને કારણે આવતાં ચક્કર – આ બધાંએ ભેગાં થઈ મને મોત તરફ ધકેલ્યો. હું રાત્રે ચાલી નીકળ્યો. ભાવનગરના પ્રખ્યાત બોરતળાવને કાંઠે આવીને બેઠો. જીવનમાં કોઈ જ આશા મને ન દેખાણી. આંખે અંધારાં આવ્યાં. ક્યારે પાણીમાં મેં ઝંપલાવ્યું તે પણ યાદ ન રહ્યું. પરંતુ સહજપણે જ તરતો તરતો કાંઠે આવ્યો. કાંઠે આવી ઠરવા લાગ્યો. ઝાડની ઓથે બેસી નક્કી કર્યું : જીવનમાં બધું જ સહન કરીશ, પરંતુ આવો જીવન ટૂંકાવવાનો ખરાબ વિચાર બીજી વાર ન લાવવો. એ વિચાર સાથે જિજીવિષા સાથેનો પુરુષાર્થ મેં શરૂ કર્યો.

ત્યાં ત્રણ વર્ષમાં એક વર્ષ રેનબસેરા અને બે બાકીનાં વર્ષ ઘરશાળા-દક્ષિણામૂર્તિમાં શ્રી ધરમશીભાઈની મદદથી દાખલ થયો. ત્યાં મને બાલવાડીનું કામ મળ્યું. પંદર રૂપિયા મને મળતા તેમાંથી એક ટંક નાસ્તો કરતો. મારી પથારી મોંઘીબેનના ઘેર ઓસરીમાં રાખતો. ત્યાં જ સૂઈ રહેતો. ત્યારે ત્યાં લાઈટ ન હતી. મોંઘીબહેન વહેલાં સૂઈ જતાં એટલે રાતના બાજુના રોડ ઉપર સુધરાઈની લાઈટ આખી રાત રહેતી ત્યાં બેસીને વાંચતો. રાત્રે રોજ, એક જોડ કપડાં હતાં એટલે ધોઈ-સૂકવી નાખું. કપડાં પૂરાં સૂકાઈ જાય ત્યાં સુધી સુધરાઈની બત્તી નીચે બેસી વાંચું. મારી પાસે પુસ્તકોના પૈસા ન હતા. એટલે રોજ અલગ અલગ વ્યક્તિની પાસેથી નોટ કે પુસ્તક વાંચવા લાવું, જે બીજે દિવસે પરત કરી દઉં. આમ મેં મોન્ટેસોરી પૂરું કર્યું. ત્યાર બાદ ત્રણ વર્ષ ‘કોંગ્રેસ સેવાદળ’ની પ્રવૃત્તિમાં જોડાયો. આ પ્રવૃત્તિમાં ખાસ કરી મારા વડીલ મુરબ્બી શ્રી મોતીભાઈ ચૌધરીનું માર્ગદર્શન મને ખૂબ મળ્યું. એ ત્રણ વર્ષ પૂરાં થતાં શિક્ષકનું જ કામ કરવું એવા નિર્ણય સાથે તે પ્રવૃત્તિ છોડી દીધી. દક્ષિણામૂર્તિના અભ્યાસ દરમ્યાન શ્રી શાંતાબહેનનો પરિચય થયેલો તે પરિચય ચાર વર્ષે લગ્નમાં ફેરવાયો.

************************

આ સંઘર્ષકથા ગુજરાતની એક મોટી શીક્ષણસંસ્થાને જન્મ આપે છે !!

આજે જો શિક્ષણ ક્ષેત્ર–સામાજિક ક્ષેત્રના કોઈ રસિકજનને ઇચ્છા થાય તો તો નાગજીભાઈનાં અનેક ક્ષેત્રે ફાલેલી શિક્ષણની લીલી વાડી પ્રત્યક્ષ જોવા મળશે. જુઓ આ પ્રવૃત્તિઓની એક ઝલક :

૧) ડૉ. લ. મૂ. ધ્રુવ બાલાશ્રમ, સુરેન્દ્રનગર

૨) શ્રી મનસુખભાઈ દોશી લોક વિદ્યાલય, ધોળી ધજા ડેમ પાસે, રાજકોટ રોડ, સુરેન્દ્રનગર.

૩) મૈત્રી વિદ્યાપીઠ : પી.ટી. સી. કૉલેજ, સુરેન્દ્રનગર :

૪) મૈત્રી વિદ્યાપીઠ–માનવમંદિર (મહિલા કૉલેજ ઓફ એજ્યુકેશન), સુરેન્દ્રનગર

૫) ૫) મૈત્રી વિદ્યાપીઠ : પ્રિ. પી. ટી. સી. કૉલેજ, સુરેન્દ્રનગર :

૬) મૈત્રી વિદ્યાપીઠ : ગૃહપતિ/ગૃહમાતા વૈચારિક તાલીમ શિબિરો :

આ બધું બન્યું કઈ રીતે ?

વાંચો હવે એમની જ ભાષામાં આ ચોપડી :

 “અંધારાં ભેદીને….લેખક : નાગજીભાઈ દેસાઈ”

 

 

 

4 comments

  1. નાગજીભાઈની ભાવનગરને આંગણે થયેલ સફર વિષે વાંચવામાં બહુ રસ પડ્યો. નાનપણમાં બા, ભાગીરથી અને મામા નાથાલાલ દવે પાંસે નામો સાંભળેલા, વધુ જાણી આનંદ. મારગ સહજ, સરળ, અલબેલો.
    સરયૂ પરીખ

  2. શિક્ષણ માટેની લગની અને પુરુષાર્થ માટેની સરળ શબ્દોમાં આલેખાયલી વાતની પ્રસસ્તી માટે મારી પાસે કોઈ શબ્દ નથી.

    1. આવા કુલ ૨૩ જણા છે !કુલ ૨૬ બુકો મેં બનાવી છે.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *