શાક અને ભાષાની મજા માણો : પ્રોફેસર ચતુર્થોધ્યાય !!

Posted by

 

 – જુગલકીશોર

પ્રોફેસરની પ્રીય પ્રવૃત્તીઓમાં શાકની ખરીદીનો પણ સમાવેશ થાય છે. શાક ખરીદવું અને ખાવું એ બંને બાબતો સંપુર્ણ ભીન્ન હોવા છતાં ખરીદવાથી માંડીને ખાવા સુધીની બધી જ પ્રક્રીયાઓમાંથી પ્રથમ પ્રક્રીયા ખરીદવાની અને અંતીમ ખાવાની, એ બંને પ્રોફેસરને પ્રીય રહી છે. વચ્ચેની બધી જ ક્રીયાઓ-પ્રક્રીયાઓમાં ક્વચિત્ પોતાને ભાગે આવી જતી સમારવાની ક્રીયાનો પણ અનુભવ પોતાને છે એ વાતનું ગૌરવ તેઓ ગાતા રહે છે.

પરંતુ અનીવાર્ય ન હોય ત્યાં સુધી સમારવાની કામગીરી તેમને સોંપવામાં ગૃહલક્ષ્મી રાજી હોતાં નથી. શાક સમારીને પ્રોફેસર પાસેથી રસોડામાં પહોંચે એટલી વારમાં તો વઘારવા મુકેલું તપેલીમાંનું તેલ અને એનો મસાલો બળી જઈને પડોશીને ઘેરે ચાડી ખાઈ આવે ! ને છતાંય શાક તો પુરું સમારાઈ રહ્યું ન જ હોય એટલે પછી ” લાવો, ભઈ શા’બ, તમારા હાથે કોઈ વાતનો ઉકેલ ક્યારેય નહીં આવે” કહીને ગૃહલક્ષ્મી એમની પાસેથી બાકી રહેલું શાક આ પહેલાંના હપ્તા ભેગું કરવા માટે લગભગ ઝુંટવીને જ લઈ લેતાં હોય છે !

છતાં પોતે સમારવાની ક્રીયા વ્યવસ્થીત અને જાણે શાસ્ત્રીય રીતે કરતા હોવાનો વહેમ ધારણ કરનાર પ્રોફેસર સમારવાની ક્રીયાને ‘સમારવું’ ક્રીયાપદના એક જુદા જ ને ભળતા જ અર્થ સુધી ખેંચીને લઈ જાય છે; સમારવું એટલે સમારકામ કરવું એમ અર્થ પકડી લઈને તેઓ ઘણીવાર શાકના આકારો(ની પથારી) ફેરવી નાખતા હોય છે. પરીણામે, રજાનો દીવસ હોય તો પણ એમના હાથે સમારકામ પામેલા શાકને વઘારવાનો ઉપક્રમ પછી છેક સાંજના વાળુમાં થઈ શકે છે ! ને છતાંય એમના હાથે સમારાયેલા શાકનાં જો વખાણ ન થાય તો એમને લગીર લાગી આવતું હોય છે !

નાની પુત્રવધુને શ્વસુરજીની આ મનોવેદનાની જાણ હશે કે કેમ, પરંતુ જ્યારે પણ શ્વસુરજીએ સમાર્યું હોય તે દીવસે તેણી ખાસ યાદ કરીને એ શાકનાં એકસરખાં ફોડવાંનાં વખાણ કરી યશ અપાવશે. જમતી વખતે રોટલી, ભાખરી, કે થેપલાંનાં બટકાંય કલાત્મક રીતે એક સરખાં જ કાપી કાપીને મોંમાં મુકવાનું એમનું કૌશલ પણ તે દીવસે ઉલ્લેખ પામવાનું જ. એ દીવસે જમવામાં જો બહારનું કોઈ માણસ ઉપસ્થીત હોય તો તો પછી ખુદ સાસુ પણ નાની વહુએ ગુંથી મુકેલી પ્રશંસામાળામાં થોડાં ફુલ ઉમેરી આપશે :

” અમારે એમને બધી જ બાબતમાં બધું વેવસ્થીત જોવે. શાક સમારવામાં ફોડવાં એકસરખાં; જમતી વખતે રોટલી-ભાખરીનાં બટકાં તોડવાનાં સરખાં ને જમવાનું પુરું થયે છેલ્લે કોળીયે શાક, ચટણી, કચુંબર વગેરે બધું એકસાથે જ પુરું થવાનું ! બધ્ધું જ વેવસ્થીત ! ( ઘણીવાર તો ‘બધ્ધું’ શબ્દ પર તેમણે મુકેલો ભાર તેઓ વખાણ કરે છે કે ટીકા, એવી શંકાય જન્માવી દે એટલી હદે તેઓ કાકુનો પ્રયોગ કરી જાણે છે.) પરંતુ ઘરનાં જ સૌ જમવામાં હોય અને રજાનો દીવસ હોય તો ગૃહલક્ષ્મી પુત્રોની હાજરીમાં વહુની ચાંપલાઈને અચુક બહાર લાવી મુકશે; આ રીતે :

‘તારે તો ઠીક છે, વહુ ! તારા સસરા સમારી આપે એટલે એટલું કામ ઓછું. પણ વીટામીનના નામે પુરી છાલ પણ ઉતારતા નથી, તારા સસરા ! કુકરની સીટીયું વગાડીને કાંતો ગૅસ બાળો ને કાં પેઢાં છોલાવો !!”

પ્રશંસા અને પ્રતારણા વચ્ચે કોઈ જ ભેદ ન રાખનારા પ્રોફેસર પ્રસન્નચીત્ત રહીને બાકી રહેલું ભોજન આટોપી શકે છે. પીતાશ્રીની આ તટસ્થતાને પુત્રો માનથી જુએ છે. અને એ રીતે શાકની ખરીદી અને ખાવાની ક્રીયાઓ વચ્ચે અન્ય આનુષંગીક ક્રીયા-પ્રક્રીયા થતી જ રહે છે આ મઝાના સ્વભાવધારી પ્રોફેસરના ઘરમાં.

શાક સમારવાની કામગીરી પ્રોફેસરને ભાગે બહુ આવતી નથી એનું બીજું કારણ એ કે તેઓ શાક અને એને સમારવાનાં બધાં ઉપકરણો લઈને બેઠા હોય એટલે એટલી જગ્યામાં કોઈ કશું કરી શકે જ નહીં ! છતાં પણ કેટલીક વાર તો પ્રોફેસરની ગરજ પણ કરવી પડે એવા સંજોગો આવી જ જતા હોય છે.

રામલો ( પ્રોફેસરની હાજરીમાં રામલો નહીં, પણ ‘રામુ’ કહેવાનું હોય છે એ વાત સૌને યાદ હોય છે !) એની માસીક રજા ઉપર હોય કે કોઈ કારણસર તેઓશ્રી આવી ન શક્યા હોય ત્યારે શાક સમારવાની બાબતે નાની વહુ અને સાસુશ્રી એક અવાજે થઈ જતાં હોય છે. એ વખતે મોડું થાવાની કે વઘાર બળી જાવાની ચીંતાથી કોઈ જીવ બાળતું નથી. બલકે ખુદ સાસુજી જ પતીશ્રીને લહેકાપુર્ણ ટહુકો કરીને કહેશે,

‘કહું છું, તમે શું કરો છો ?’ પતીદેવ શું કરતા હોય છે તેની પુરી જાણકારી તેમને હોય છે જ, અને તેથી જ, જવાબની રાહ જોયા વીના તેણીશ્રી બીજા વાક્યને પણ (શાક સમારવાની સઘળી સામગ્રી સાથે જ) પતીદેવના લખવાના ટેબલ પર ઠપકારી દેશે :

‘આજે તો તમારું ભાવતું શાક બનાવવાનું છે, તમે જરા આટલું…’

‘હા, હા, લાવોને !’ સમારકામનાં ઉપકરણો અને શાકના ઢગલા સાથે રજુ થયેલું ધર્મપત્નીનું વાક્ય અરધેથી ઝીલી લઈને પ્રોફેસર આવી પડેલી કામગીરીનેય છરી સાથે ઝીલી લેશે.

‘શાક તો તમે જાણો જ છોને કે મને બધાં જ પ્રીય છે. પણ, લખવાના ટેબલ પર આ બધું…’ પ્રોફેસરનું એ વાક્ય ઝડપથી ઉભી થઈ ચુકેલી ધર્મપત્નીની ગેરહાજરીના સંદર્ભે અધુરું જ રહેશે ને એમ એ દીવસે શાકનું સમારકામ લખવાના ટેબલ પર જ થશે.

વાત તો સાવ સાચી જ છે એમની કે એમને બધાં જ શાકભાજી વહાલાં છે. આરોગ્યશાસ્ત્રમાં શાકભાજીનું જે મહત્ત્વ અંકાયું છે તેનાથી પ્રભાવીત પ્રોફેસર અન્ય કારણોસર પણ શાક અને ભાજી બંને પ્રત્યે બન્નેની ‘જાતી’ અનુસાર અનુક્રમે ઉંચો આદર અને કુણી લાગણી ધરાવે છે.

પશ્ચીમી આરોગ્યશાસ્ત્ર લીલાં શાકભાજીના ગુણગાન કરતાં થાકતું નથી પરંતુ જ્યારથી એક વૈદ્ય મીત્ર દ્વારા એમને જાણ થઈ કે “શાકોને તે પુરાં પાકે તે પહેલાં જ ખાવાનાં હોવાથી તે વીપાકે અમ્લ અર્થાત્ ખાટાં ગણાય અને એસીડીટી માટે કદાચ કારણભુત ગણાય, એટલું જ નહીં કેટલીક ભાજીઓ પથરીને પ્રોત્સાહન આપનારી છે” ત્યારથી તેઓ અલબત્ત થાક્યા તો નહીં પરંતુ અટક્યા એટલે કે અચકાયા-ખચકાયા જરુર.

વીચારશક્તીની સાથે સાથે કલ્પનાશક્તી પણ તેજ હોવા છતાં પાચનશક્તી નબળી છે જેમની તેવા આપણા આ પ્રોફેસર પથરી અને એસીડીટી અંગેની કલ્પનાઓ કરી કરીને પોતાના જઠરથી ઘણે દુર પીત્તાશય કે કીડનીમાં જ નહીં કોઈ પણ સ્થળે પથરીને વીકસી રહેલી અનુભવતા રહે છે. તો જઠરની આજુબાજુ જ ક્યાંક એસીડીટીનો ઉપદ્રવ પણ કલ્પી રહેતા હોય છે !

આટલું છતાં, ભલે બીતાં બીતાંય પણ શાક ને ભાજી પ્રત્યેનો તેમનો પક્ષપાત તો સક્રીય જ રહે છે. પરંતુ ખુબ જ કાળજીપુર્વકનું જીવનારા તેઓ આ બને શત્રુઓને દુર રાખવાના નુસખાઓ અજમાવતા રહે છે; પથરીની શક્યતાને તેઓ દીવસ દરમીયાન અતીશય જલપાન કરીને ને એસીડીટીના શક્યવત્  અંશોને હરડેનું નીયમીત સેવન કરીને ઉત્સર્ગમાં વહાવી દેવા મથે છે.

શાકોના વીવીધ રંગો અને આકારોથી અભીભુત તેઓ શાકોની વૈવીધ્યલીલાને (ઈશ્વરીય લીલા ગણાવવાને બદલે) ભાષાકીય લીલા તરીકે ઓળખાવી શકે છે ! આટઆટલા રંગો ધરાવતાં શાકભાજીને ફક્ત ‘લીલાં’ શાકભાજી કહીને એક જ રંગમાં ઢાળી દેનારાઓ પ્રત્યે તેઓ ‘લાલપીળા’ પણ બની શકે છે. તાજાં શાકભાજી ખાવાને બદલે સુકવણી કરેલાં શાકભાજીની પસંદગી કરનારાંઓની તો તેઓ દયા જ ખાતા હોય છે. ખેતરમાં લહેરાતા છોડ અને વેલાઓ વચ્ચે વીભાજીત શાકો અને રસોડાના ડબ્બાઓમાં બંધ સુકવણી કરાયેલાં શાકોની ‘લીલી-સુકી’ જોઈને એમનો જીવ બળતો રહે છે.

શાકોના રંગોની માફક જ એના આકારોનુંય એમને આકર્ષણ. કુણા ભીંડાની શીંગો જોઈને પ્રોફેસરને હંમેશાં રમણીય નૃત્ય કરતી બાલીકાઓની આંગળીઓની મુદ્રાઓ યાદ આવી જાય એટલે પછી તેઓ એને સમારતી વખતે વેદના અનુભવે. લેડીઝફીંગર તરીકે અંગ્રેજીમાં ઓળખાતો ભીંડો ગુજરાતીમાં શા માટે નરજાતી ગણાતો હશે ! નાજુક આંગળીઓની યાદ દેવડાવનાર ભીંડાને નારીજાતીનો ગણાવવામાં શું તકલીફ હતી, આપણા ભાષાશાસ્ત્રીઓને ? પોતે ભાષાના જ પ્રોફેસર હોવા છતાં આમાં કશું કરી શકતા નથી એનો વસવસો એમને કાયમનો રહ્યો છે.

એમ તો ટમેટાંને જોઈને પ્રોફેસરને બાળકના રાતા ગાલ યાદ આવી જાય એટલે ઘણી વાર તો ( કોઈ ન જુએ એમ ) ટમેટાને ચુંબન પણ તેઓ કરી લે ખરા. કદાચ એટલે જ તેઓ સમાર્યા વીનાનું ટમેટું ખાતા નથી ! જોકે બહુ ટમેટાં ખાવાથી પથરીનો રોગ થતો હોવાની કોઈ ડૉક્ટરે બતાવેલી બીકને કારણે પણ તેઓનું ટમેટાં અંગેનું વલણ અકળ રહ્યું હશે એમ કહી શકાય.

શ્યામરંગી વતાંક કહેતાં રીંગણ તો એમની પ્રીય ચીજ છે અને રહેશે. ઘેરા રંગનું રીંગણ જોઈને હંમેશાં તેઓ દયારામની ગરબીશ્યામરંગ સમીપે ન જાવું મારે’ અચુક ગણગણવાના જ ! દયારામે જ્યાં જ્યાં શ્યામ રંગો છે તેની આખી યાદી ગરબીમાં પ્રગટ કરીને પછી તે બધી ચીજોથી અબોલા લેવાની ધમકી કૃષ્ણને આપી છે. એ વાત સાથે ભાષાના માણસ તરીકે સંમત હોવા છતાં કાળાં ભમ્મર રીંગણાને જુએ એટલે ધીમે રહીને દયારામને પડતા મુકીને પછી તેઓ મોંમાં આવી ગયેલા ને હજી આવી જ રહેનારા પાણીને વશ પછી વશરામ ભુવાની વાડીએ પહોંચી જશે ! અને છેવટ ન જ રહેવાય એટલે પોતે જ પુછવા લાગશે, વાડીને –

‘બેન, વાડી ! રીંગણાં લઉં બેચાર ? ‘અરે, માસ્તર ! બેચાર જ શા માટે, લ્યોને દસ-બાર વાર દસ-બાર !!’

ગામડેથી આવીને પોતાના ક્લાસમાં ભણતા કોઈ ખેડુતપુત્રને કલ્પીને તેમના દ્વારા ગુરુદક્ષીણા રુપે આવી મળેલાં એ મોટાં રીંગણનો ઓળો કે પછી નાનાંનું આખાં ભરીને બનાવેલું શાક ટૅસથી આરોગશે.

શાકભાજીઓના રૂપરંગથી અભીભુત પ્રોફેસરનો શાકપ્રેમ પતરવેલીયામાં કમળના પાનનું દર્શન કરીને ભ્રમરગુંજનનો સુખાનુભવ કરાવે એટલે તેઓ જમતાં જમતાં વઘારેલાં પતરવેલીયાનાં વલયોમાં ડુબકી મારી બેસે; તે છેક તેમના ધર્મપત્ની કશીક જોરદાર કૉમેન્ટ ન કરે ત્યાં સુધી ! (આ કટાક્ષો ને કૉમેન્ટો તો રોજનાં થયાં. પણ ધર્મપત્નીના કટાક્ષોને હર વખત તો નહીં, પણ ક્યારેક ધારદાર રીતે ઝીલીને પ્રોફેસર વળતો ઘા પણ કરી લેશે : ‘તમારો આ કટાક્ષ અને નાનપણમાં ફક્ત એક જ વાર ખાધેલી સોટી મને તો સરગવાની શીંગો ની યાદ અપાવે છે ! અલબત્ત, સોટી કરતાં શીંગો ગુણકારી હોય છે એ ખરું !!’)

મારવાડી મુળાનું તો પ્રોફેસરને લગભગ વ્યસન જ છે. પરંતુ તેમાંય પ્રોફેસરના કેટલાક આગ્રહો હોય છે ! મુળાને સમારવામાં જો કોઈ ગોળ પતીકાં કરીને પીરસે તો એમને વાંધો પડી જવાનો. રાણીછાપ રુપીયા જેવાં લાગતાં મુળાનાં પતીકાં આ સરસ્વતીપુત્રને નથી ગમતાં એ વાત નાનીવહુ જાણે. અને મોટી વહુને મુળા આડા સમારવાની ટેવ એટલે જે દી’ મોટીએ મુળા સમાર્યા હોય તે દી’ નાની સસરાનું વ્હાલ મેળવવાનો ચાન્સ જરૂર લઈ લેશે.

દુધી માટેનો  પ્રોફેસરનો પ્રેમ લગભગ ગાંડપણ કક્ષાનો છે. આરોગ્યશાસ્ત્રમાં દુધીને ખુબ વખાણાઈ હશે એટલે કે કેમ, પણ બારેમાસ સાહેબના ભોજનથાળમાં અત્યંત માનભર્યું સ્થાન એ પામતી રહી છે.

પણ એમને દુધીમાં જે એક વીશેષ દર્શન થયું છે તેની વાર્તા તો ભારે પડી જાય તેવી છે !! એક વાર કોઈ સાહીત્યરસીક મીત્રની હાજરીમાં જમતાં જમતાં તેમની કલ્પનાએ જોરદાર ડખો કરી મુકેલો :

‘બધાં જ શાકોમાં આ સુરણ, કોળું અને દુધી કેવડાં મોટાં કદનાં અને કદરુપાં હોય છે !’ મીત્રથી બોલી જવાયેલું.

‘તમને ભલે કોળું અને સુરણ કદરુપાં લાગે; પણ દુધી વીષે એમ નહીં કહી શકાય હોં.’ પ્રોફેસર બોલી ઉઠેલા.

‘એમને અમારે દુધી બહુ જ વહાલી.’ ધર્મપત્નીએ ચર્ચામાં ભાગ લેવાની ભુલ કરતાં કહેલું.

‘વહાલી દવલી તો ઠીક છે. પણ દુધીને આપણા મીત્ર કદરુપી કહે તે બરાબર નથી. તમે સહેજ નીરીક્ષણ કરશો તો જોઈ શકશો કે કોઈ રમણીના સ્લીવલેસ બ્લાઉઝમાંથી લટકતા કમનીય હાથ જેવી દુધી લાગશે !’ પ્રોફેસરથી તે દીવસ ઉચ્ચારાઈ ગયેલું !!

બસ પછી શું થયું તેની ચર્ચા કરવાનું કોઈનું ગજુ નથી ! લાંબા સમય સુધી ઘરમાં દુધી આવતી બંધ કરાવી દીધેલી, સાસુશ્રીએ ! તે છે….ક એક વૈદરાજે ગૃહલક્ષ્મીને દુધીનું જ્યુસ બનાવીને પીવાનું ફરજીઆત કરાવ્યું ત્યાં સુધી !

2 comments

  1. અમે હીંચકે બેસી શાક સુધારીએ છીએ તે અમારો સમય સુધારે છે; પરંતુ મને ઘણીવાર શંકા થઈ છે કે સાચો શબ્દપ્રયોગ કયો – શાક સમારવું કે શાક સુધારવું ? બંને ક્રિયાપદોની અર્થછાયા આમ તો સરખી જણાય છે; પરંતુ શાકના સંસ્કાર કરવાની …
    આપણે સુધારવું હોય તો શાક સુધારવું, પણ છોકરાઓને ના સુધારવા ! એ લોકોને શાક સુધારતાંઆવડે.શાક સુધારતાંનાઆવડે ? એક વાર સ્મસ્ત વૈદ્યોની સભા મળી. તેમાં વૈદ્યો-રાજવૈદ્યો-વૈદરાજો ઉપસ્થિત હતા. ભરી સભામાં એક વૈદ્યૈ સવાલ કર્યો, “कोडरुक्‍, कोडरुक्, कोडरुक् ?” એટલે કે કોણ નીરોગી છે, કોણ નીરોગી છે, કોણ નીરોગી છે ? તેણે જ જવાબ આપ્યો, “નીરોગી તે છે જે હિતભૂક્‍, મિતભૂક્‍, અશાકભૂક્‍ છે.” એટલે કે, જે હિતકારી હોય તેવો આહાર કરે છે, માપસરનો આહાર કરે છે અને જે શાક ખાતો નથી, તે નિરોગી છે. મને તો આમાં નીરોગી રહેવાનો ઉપાય દેખાય છે
    શાક ખાતો નથી,…આ હજુ અમને સમજાતું નથી

    1. મહર્ષિ ચરકે શાકોને ખાટાં (વિપાકે જ હશે) કહ્યાં છે કારણ કે ફળની જેમ તે પાકે તે પછી જ ખવાતાં નથી ! શાકને આ અર્થમાં કહ્યું હોઈ શકે. આપણે જોઈએ છીએ કે ફળો, અનાજ વગેરે પુરાં પાકે પછી જ ખવાય છે…તેમાં એક સુક્ષ્મ અહીંસા પણ રહેલી જણાય છે. મૃત્યુંજય મંત્ર મુજબ આપોઆપ ને સહજ રીતે ખરી પડે તે સદગતી છે. તેમાં જીવહીંસા નથી…..ત્યાં જીવન અધુરું છુટતું ન હોવાથી સદગતી પામે છે…..સહજ રીતે તૈયાર થઈને માનવને મળે ત્યારે તે ખાદ્ય ગણાય તેવી થીયરી હોઈ શકે ? – જુ.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *