“મધુરતાના અધિપતિ”નું બધું જ મધુર હોય છે !

Posted by

‘મધરાષ્ટકમ્’નુ રસપાન !                                     

श्रीमद् वल्लभाचार्य विरचित  ‘मधुराष्टकम्’

 

अधरं मधुरं वदनं मधुरं नयनं मधुरं हसितं मधुरम् ।

हृदयं मधुरं गमनं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ १

वचनं मधुरं चरितं मधुरं वसनं मधुरं वलितं मधुरम् ।

चलितं मधुरं भ्रमितं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ २

वेणुर्मधुरो   रेणुर्मधुरो  पाणिर्मधुर:  पादौ  मधुरौ ।

नृत्यं मधुरं सख्यं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ ३

 गीतं मधुरं पीतं मधुरं भुक्तं मधुरं सुप्तं मधुरम् ।

रूपं मधुरं तिलकं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ ४

करणं मधुरं तरणं मधुरं हरणं मधुरं रमणं मधुरम् ।

वमितं मधुरं शमितं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ ५

गुंजा मधुरा माला मधुरा यमुना मधुरा वीची मधुरा ।

सलिलं मधुरं कमलं मधुरं मधुराधिपतेरखिलमं मधुरम् ॥ ६

गोपी मधुरा लीला मधुरा युक्तं मधुरं मुक्तं मधुरम् ।

दृष्टं मधुरं शिष्टं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ ७

गोपा  मधुरा  गावो  मधुरा यष्टिर्मधुरा सृष्टिर्मधुरा ।

दलितं मधुरं फलितं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ ८

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– 

દર વર્ષે જન્માષ્ટમી આવે છે ને સૌ ભાવિકો કૃષ્ણભાવમાં રાચે છે. એમને મન કૃષ્ણ ફક્ત અવતારી પુરુષ નથી. તે તો સૌનો પોતીકો ભગવાન છે, આગવો ભગવાન છે. એટલે સુધી કે ક્યારેક તો તે ભગવાન મટીને વહાલસોયો બાળક, ક્યારેક મિત્ર, ક્યારેક ગુરુ કે શિક્ષક એમ અનેકવિધ સ્વરૂપે સૌની શ્રદ્ધામાં રમમાણ રહે છે.

સૌથી પહેલાં લઈએ મધુરી વાત. શ્રીમદ્ વલ્લભાચાર્યજીને કૃષ્ણનું બધ્ધું જ બધ્ધું મધુર લાગેલું એટલે કહે છે, કે, मधुराधिपतेर् अखिलं मधुरम् (મધુરતાનો જે અધિપતિ છે – મધુરાધિપતિ – તેનું તો બધું જ મધુર હોય.)

પણ એટલું કહે તો સંતોષ શી રીતે થાય ? એટલે પછી તો આખી યાદી આપણી સામે ધરી દે છે. અને એ યાદી કોઈ વૈષ્ણવોએ કરેલા શણગારની યાદી જેવી નથી. આ યાદી તો નરી કાવ્યમય છે. કૃષ્ણની સાથે સંકળાયેલી લગભગ કોઈ ચીજ કે કોઈ પાત્ર એમણે બાકી નથી રાખ્યું.

કૃષ્ણનાં અંગોની મધુરતા :

કૃષ્ણજીનાં હોઠ મધુર, નયન મધુર, હૃદય અને મુખારવિંદ મધુર, પાણિર્ અર્થાત્ હસ્તકમલ ને પાદૌ એટલે ચરણકમલ પણ મધુર છે.

કૃષ્ણજીની સાથે સંકળાયેલી વ્યક્તિઓમાં પણ કવિ મધુરતાનું દર્શન કરે છે :

ગોપા–ગોપલોકો, ગોપીઓ ને એમની સાથે ગાયો પણ હોય જ; પણ યષ્ટિર્ અને સૃષ્ટિર્ પણ ગણાવાયાં છે ! યષ્ટિ એટલે લાકડી –ગોવાળિયાને તો તે હોય જ, પણ આપણા આ ગોપાલે તો ગાયોની સાથે માનવોને પણ હાંક્યાં–ચલાવ્યાં–વળાવ્યાં છે ! ‘લે ને તારી લાકડી ને લે ને તારી કામળી, વાછરું ચરાવવા નહિ જાઉં માવલડી’ કહીને રિસાયેલો કૃષ્ણ ચીમકી આપે છે કે મારું કાર્ય જ હાંકવાનું છે; તું મને મારી રીતે કામ નહિ કરવા દે તો, લે આ તારી લાકડી, મારે નથી કરવાં કાર્ય !

પણ યષ્ટિના બીજા બે અર્થ પણ થાય છે. કોઈ પણ કોમળ, કલાત્મક હોય તે બધું યષ્ટિમાં ગણાય ! એટલે કૃષ્ણનું તો બધું જ કલાત્મક અને કોમળ છે. તેથી સાક્ષાત કોઈ કલાત્મક કૃતિ હોય તેવું શરીર પણ મધુરતાની યાદીમાં આવી જાય ! પણ યષ્ટિનો એક અર્થ થાય છે સેર. એટલે કે માળાના મણકા જેમાં પરોવાયેલા રહે છે તે સૂત્ર–દોરી એટલે પણ યષ્ટિ !! ગીતામાં કહ્યું જ છે, “सूत्रे मणिगणा ईव” સૂત્રમાં, દોરામાં પરોવાયેલા મણકાની જેમ (આ જગત પરોવાયેલું છે). ને એટલે જ તો તરતનો શબ્દ ‘સૃષ્ટિર્’ મૂકી વાત અંકે કરી લીધી છે. એનું આ બધું સર્જન પણ મધુરતાની આ આખી યાદીમાં દર્શાવી દીધું છે. યષ્ટિ અને સૃષ્ટિ – બધું જ મધુર ! જે સૃષ્ટિરૂપ મણકાઓમાં વચ્ચે રહેલી, સૌને બાંધી–જોડી રાખતી સેર જ જો મધુર હોય તો પછી મણકાની તો વાત જ શી કરવી ?!

કૃષ્ણલીલા સાથે જોડાયેલી અનેક વસ્તુઓમાં મધુરતાનાં દર્શન :

કૃષ્ણ સાથે સંકળાયેલી ચીજોમાં તો એનાં વસ્ત્રો – વસનં – (એનાં વસ્ત્રો તો ખરાં જ પણ તેમાં પડેલી કરચલીઓ – ‘વલિતં‘ને પણ ભૂલ્યા નથી ! ‘વલિત’નો એક અર્થ વાંકું પણ થાય છે…બાંકે બિહારી કૃષ્ણની સૌથી વધુ પ્રચલિત મૂર્તિ કટિભંગ કરેલી છે. આ મરોડમાં શિલ્પનું અત્યંત સુંદર રૂપ પ્રગટતું હોય છે. શંકરની તાંડવનૃત્યની મુદ્રા પણ કાવ્યત્વ ભરેલી છે તે પણ આ ભંગિમાને કારણે); વેણુ કહેતાં વાંસળી ને ‘રેણું’ કહેતાં રજ–ધૂળ; ગુંજા એટલે ચણોઠી જેને રતિ – કામદેવની પત્ની પણ કહી છે ને જે તોલમાપમાં સૌથી નાનું માપ ગણાઈ છે તે, નાનામાં નાના અસ્તિત્વને પણ ન્યાય આપનારી છે ! ઉપરાંત માલા….;

યમુના તો યાદીમાં હોય જ પણ યમુનાજલમાં ઊભાં થતાં ‘વિચિ’દલો (જલતરંગો) પણ યાદ કર્યાં છે ! ઉપરાંત સલિલમ્ – જળ, કમલમ્ વગેરે પણ મજાના લય અને રવમાધુર્યથી પ્રયોજાયાં છે….કૃષ્ણની ચીજોની યાદીમાં ‘તિલકમ્’ પણ છે. રૂપં મધુરં, તિલકં મધુરં ! તેના તિલકથી રૂપ પ્રગટે છે કે રૂપથી તેનું તિલક મહત્ત્વ ધરાવે છે ?! કોણ કહેશે ?

કૃષ્ણલીલાઓ – કાર્યોનું માધુર્ય :

કૃષ્ણનાં કેટલાંક કાર્યો જેને લીલા કહેવાઈ છે તેની યાદી પણ જુઓ : એનું વચનં, એનું ચરિતં, એનું ચલિતં (ચાલવું), એનું ભ્રમણં (ભ્રમિતં), એનું નૃત્ય, એનું ગીત

(કૃષ્ણને કોઈએ ગાતાં સાંભળ્યા હોય કે એમણે ‘ગીત’ લખ્યાં હોય તેવું સાંભળ્યું નથી તો પછી ‘ગીતં’ શી રીતે ? હકીકતે ગીતનો અર્થ છે, ‘ગવાયેલું’. કૃષ્ણે જે  ગાયું છે તે = ગીતા એવો અર્થ લઈ શકાય. કારણ કે ગીતાનો એક સંસ્કૃત અર્થ ‘ગવાયેલું’ એવો પણ થાય છે !).

‘પીતં’નો જાણીતો અર્થ પીળું જે એમના વસ્ત્ર માટે જ વપરાતો આવ્યો છે. પીતાંબર એટલે પીળું વસ્ર તો ખરું જ પણ પીતાંબર એટલે જ કૃષ્ણ ! પણ પીતનો અર્થ ‘પીધેલું’ પણ થાય છે. એમનું પીધેલું એટલે શું ? તો કહીશું કે દુનિયાનાં ઝેર, અનેકોનાં અપમાનો, અનેકોનાં ગાળો–ઉપહાસો….ને માતા દેવકીની વેદનાઓ, ગોકુળવાસીઓનો વિરહ, પાંડવોની ને દ્રૌપદીની ચીસો, સુદામાની ગરીબી…કેટલું બધું પીધું છે કૃષ્ણે ! ને હા, ફક્ત વેદનાની જ વાત નથી, તેમણે તો મધુરા રસો પણ આકંઠ પીધા છે ! શરદપૂનમના મહારાસનો પરમ રસ, ગોપીઓ–રાધાનો પ્રણય, તાંદુલનો અને વિદુરની ભાજીનો રસ…ને અરે, પુતનાની છાતીનોય રસ ઘટક ઘટક પીધો જ હતો ને !

પીવાની સાથે જ ખાવાની વાત પણ લઈ જ લઈએ. ‘ભુક્તં’ એટલે ખાધેલું. તેમનું ‘કહેવાતું’ ખાધેલું એટલે પ્રસાદ. વૈષ્ણવોની વિધિમાંના અન્નકૂટ દ્વારા જાણે ભક્તોને પોતાને જ જમવાનું હોય તેમ ઢગલો કરીને ભોજનો પાથરી બેસે ! પણ ખરો પ્રસાદ તો તુલસીપત્ર, એ પણ એમને અર્પેલો પ્રસાદ ગણાય છે. (ગામડાંમાં બહારગામના પરિચિતો રસ્તામાં મળે તો આમંત્રણ આપતાં એમ કહેવાતું હોય છે કે “મારે ત્યાં એંઠું પાડજો !” અર્થાત્ મારે ઘેર જમવા આવજો.) કૃષ્ણનું ભુક્તં એટલે પ્રસાદ. એની મધુરતાની વાત પણ કવિએ યાદ રાખીને કહી છે.

‘કરણમ્’ શબ્દથી કૃષ્ણનાં કાર્યો પણ સૂચવાઈ ગયાં છે. કરણ એટલે કાર્ય–કર્મ–કૃત્ય, સાથે સાથે કરણમ્ નો અર્થ ‘કારણ કે હેતુ’ એવો પણ છે જ. વળી કાર્ય માટેના સાધનને પણ કરણ કહે છે ને શરીર એવો અર્થ પણ કરણમ્ નો થાય છે. કૃષ્ણનું કરણ એટલે એનાં કરણો એમ ગણીને એમની લીલાઓને, એમના શરીરધનને, એમના અવતારી હેતુઓને પણ આ મધુરાષ્ટક ગાતી વેળાએ સંભારવાં રહ્યાં. તો વળી ‘તરણમ્’ દ્વારા કવિ કૃષ્ણની ભવસાગરના તારનાર તરીકેની ઓળખ આપે છે. તો તરણ કહેતાં તરાપો, ‘ઓળંગવું તે’ વગેરે અર્થો પણ સાથે રાખીને આ યાદી ગાવી રહી.

કેટલાંક સૂક્ષ્મકાર્યોની વાત :

ભુક્તં એટલે ભોજન કરવું અને ભોગવવું. કૃષ્ણનું ખાવું ત્રણ જગ્યાનું બહુ જાણીતું છે. નાનપણમાં માખણ ખાઈને મુખસૌંદર્યનો નમૂનો એમણે પૂરો પાડ્યો છે ! ચોર કહેવાઈને પણ તેમણે માખણને મોં પર લપેટાવ્યા કર્યું છે. એમનાં બે પરાક્રમો એટલાં પ્રસિદ્ધ થયાં કે તે જયઘોષ બની રહ્યાં : “જય રણછોડ, માખણ ચોર !” એમનું ‘ભાગવું’ ને ‘ભોગવવું’ પણ નમૂનારૂપ, ગાવાલાયક બની ગયું છે !!

એમના બીજા ભોજનમાં આપણે તેમને સુદામાના તાંદુલ મુઠ્ઠી ભરીભરીને ખાતા જોઈએ છીએ. શુદ્ધ મૈત્રીનો અને બે વ્યક્તિ વચ્ચેની અસમાનતાને ભાંગી નાખવાનો તેમનો સંદેશ જગપ્રસિદ્ધ બનીને રહ્યો છે, તો રાજભવનનાં ભોજન ત્યજીને વિદુરની ભાજીનું તેમણે કરેલું ત્રીજું જાણીતું ભોજન રાજકારણની કેટલીક નીતિને બતાવનારું છે !  વિષ્ટિકારને માટે તટસ્થ વ્યક્તિને ઘેર જમવાનું બહુહેતુક ગણાય ! કૃષ્ણે આ ભોજન દ્વારા એક રાજકીય સંદેશ પણ પૂરો પાડ્યો છે. ઉપરાંત વિદુરજી જેવાનો મહિમા પણ આ બહાને તેમણે પ્રગટ કર્યો છે. આ ત્રણ ભોજનોમાં કૃષ્ણજીનું જમવું પણ અનુક્રમે કેટલું કાવ્યમય, કેટલું મૈત્રીપૂર્ણ, કેટલું દૂરદર્શી ને વ્યક્તિને સમજનારું બની ગયું છે !

પછીનો એક શબ્દ છે, સુપ્તમ્. સુષુપ્તિ એટલે ગાઢ નિદ્રા અને નિષ્ક્રિયતા. કૃષ્ણની નિષ્ક્રિયતા હોઈ શકે ખરી ? આમ જોવા જઈએ તો ના. પરંતુ એમણે અનેક પ્રસંગોએ જે ક્ષમાદાન કર્યાં છે તેમાં એમનું સુપ્તમ્ અનુભવાય છે. એમણે મહાવીરોને સાવ સહજતાથી હણ્યા છે પણ અનેકોને ક્ષમા આપીને જાણે સુપ્તિને સૂક્ષ્મ લીલારૂપ બનાવી દીધી લાગે છે. પણ ખરી નિષ્ક્રિયતા તો એમણે મહાભારતના યુદ્ધમાં હથિયાર ન લેવાનું નક્કી કરીને બતાવી છે. એકલા જ સમગ્ર સૈન્યને પૂરા અડે તેવા આ ‘અવતારી’ને વળી સક્રિયતા શું ને નિષ્ક્રિયતા શું ?! પણ એમણે એ જમાનાની પ્રણાલીને અપનાવીને જેમની વચ્ચે ઝઘડો છે તેમને જ આગળ કર્યા છે. સત્યનો પક્ષ લઈને તેઓ પાંડવપક્ષે ગયા છે એમ કહેવું પણ  આ સંદર્ભે યોગ્ય નહીં ગણાય, કારણ કે એમણે તો પસંદગીની તક અર્જુન–દુર્યોધન બન્નેને આપી જ હતી. દુર્યોધન એમને પસંદ કરી જ શક્યો હોત. પણ પોતે ‘યુદ્ધે ચ પલાયનમ્’ નહીં પણ યુદ્ધેષુ તાટસ્થ્યં આગળ કરીને સુપ્તિનો એક અતિ ઊંચો આદર્શ સ્થાપ્યો છે. ભુક્તમ્ ને સુપ્તમ્ બન્નેને સાથે મૂકીને સર્જકે ખરી મજા કરી છે !

એમનું હરણમ્ એટલે લૂંટવું, ઝૂંટવવું, મારવું, નાશ કરવો કે મોક્ષ આપવો ! હરવું શબ્દના તો પરસ્પર વિરોધી લાગે તેવા અર્થો પણ છે. પકડવું અને છોડવું ! લેવું, લઈ જવું અને દૂર કરવું પણ ! ગોપીઓનાં વસ્ત્રો, ગોપલોકોનો પ્રેમ વગેરેમાં ‘ચોરવું’ શબ્દનું કેવું સાર્થક્ય જોવા મળે છે ! પ્રાણ હરવા કે મોક્ષ આપવો વગેરે પણ સાંભરી રહે છે.

રમણંમાંની રમ્ ધાતુ આનંદ પામવો, રત થવું, ક્રીડા કરવી, વિરમવું વગેરે દર્શાવે છે, તો રમ એટલે રમી રહેવું, રમમાણ થવું.

વમિતં એટલે ગુજરાતીમાં પણ ઊલટી કરવી એવો અર્થ છે પણ તેના કેટલાક વિશિષ્ટ અર્થો પણ છે. જેમ કે છોડવું. તેજકિરણોનું છૂટવું; ઉપરાંત ફેંકવું–ફેંકી દેવું, કાઢી નાખવું, દૂર કરવું. ગોકુળથી મથુરા ગયા તે સાથે જ એમણે શું શું છોડ્યું છે તે તો ગોપલોકોને ને રાધાને પૂછીએ તો જ સમજાય !! શમિતં એટલે શાંત પમાડેલું, નાશ કરેલું, રોગ વગેરેને મટાડનારું. અવતારી પુરુષ તરીકે એમણે જેમને હણ્યા છે તેમને પણ શાંતિ આપી મનાય છે. એમના હાથે મરવા માટે તો ભીષ્મ પણ રાજી હતા…પણ અર્જુને તેમ ન થવા દીધું ! યુક્તં એટલે બાંધેલું, ઉપરાંત કુશળ–ચતુર; તો મુક્તં એટલે વિયોગવાળું, તજેલું, ઉપરાંત ખીલેલું, મુક્તિઆપેલું ! દૃષ્ટં એટલે જોએલું–જાણેલું જ્ઞાનભર્યું. તો શિષ્ટંના અર્થો જોઈએ તો બાકી વધેલું, મુખ્ય, ડાહ્યું એમ થાય છે.

હવે જોઈએ દલિતંનો અર્થ. દલિત એટલે કચડાયેલું એવો જે અર્થ છે તેમ બીજો બહુ મજાનો અર્થ પણ છે. દલ એટલે પુષ્પની પાંદડી. કળીરૂપે તે હોય છે ત્યારે તેની પાંદડી દેખાતી નથી પણ જ્યારે તે પુષ્પરૂપ ધારણ કરે છે ત્યારે દલ–પાંદડીઓ પ્રગટે છે. એટલે કે દલિતં એટલે દલરૂપ બનેલું, વિકસેલું–ખીલેલું !!

તો ફલિતં ફળ આપનારું, સિદ્ધ કરનારું; અને હસિતં એટલે પણ હસતું, ખીલેલું–ઊઘડેલું. ગમનંનો વિશેષ અર્થ ગતિ–ચાલ ઉપરાંત પાસે આવવું અને જવું પણ થાય ! વચનં એટલે કથન, કહેલું, શાસ્ત્રવાક્ય, ઉપદેશ વગેરે. ને ચરિતં એટલે તો આચરણ, વર્તન, ચરિત્ર વગેરે. તથા સખ્યં એટલે મૈત્રી ખાસ તો બે જણાની સાથેની મૈત્રી – સુદામા ને અર્જુનની !

કાવ્યનું માધુર્ય :

કૃષ્ણજીવનના દરેક અંગનું માધુર્ય ગાનારા વલ્લભાચાર્યજીના આ કાવ્યની બહુ જાણીતી વિશેષતા કાવ્યની કર્ણમંજુલતા છે !! કાવ્ય જેણેજેણે સાંભળ્યું છે તેઓ એ કાવ્યનું રવમાધુર્ય માણ્યા વિના રહી શકતા નથી. કાનમાં જાણે કોઈ કંકણનો રણકાર કરતું હોય તેવું લાગ્યા કરે છે. સંસ્કૃતના શબ્દોની મધુરતાનો પરિચય ગદ્યમાં થતો નથી. સંસ્કૃત ગદ્ય કર્કશ લાગશે પણ પદ્યસ્વરૂપે તો તે અત્યંત મધુર જ લાગશે. પ્રસ્તુત કાવ્યમાં જે વિશેષ મધુરતા છે તેનું કારણ તેમાંના મધ્યાનુપ્રાસો છે. દરેક પંક્તિને છેડે આવનારા પ્રાસ અંત્યાનુપ્રાસ ગણાય છે તેમ આ કાવ્યમાંની પંક્તિપક્તિમાં વચ્ચે પ્રાસ આવે છે તેણે કાવ્યની મધુરતાને ચરમ કોટિએ પહોંચાડી છે. દાખલા આપવાને બદલે કહું તો આખા કાવ્યમાંની ફક્ત ને ફક્ત બે જ પંક્તિઓ એવી છે જેમાં મધ્યાનુપ્રાસ નથી, ગુંજાવાળી પંક્તિ અને ગોપીવાળી પંક્તિમાં જ આ પ્રાસ નથી; બાકીની બધી જ પંક્તિઓ પ્રાસમાધુર્યથી રણકે છે !! ઉપરાંત યમક જેવા અલંકારો પણ ધ્યાન ખેંચનારા રહ્યા છે.

જન્માષ્ટમીના પાવન પ્રસંગ નિમિત્તે આ લખવાનો મોકો મળ્યો તેને હું સદ્ભાગ્ય સમજું છું. મારા પિતાજી વૈષ્ણવોની હવેલીમાં મુખિયાજી હતા. હું તો નાસ્તિકતા–આસ્તિકતા વચ્ચે ઝોલા ખાતો રહ્યો છું. પરંતુ ક્યારેક આવી તક હવેલીના સાન્નિધ્યે લઈ જાય છે ત્યારે પાંસઠ વર્ષો ખરી પડે છે !! એટલે મધુરાષ્ટકનું ગાન કરવાના આવા પ્રસંગે ધન્યતાનો અનુભવ થાય ને સાથે સાથે મારું કવિમન પણ કશુંક ઉમેરીને ગાઈ ઊઠે કે –

ચૌર્યં મધુરં, શૌર્યં મધુરં, ક્રોધં મધુરં, બોધં મધુરમ્

દંડં મધુરં, ક્ષમ્યં મધુરં મધુરાધિપતેરખિલં મધુરમ્ !! (–જુ.)

2 comments

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *