છંદના પાઠો : ૩ (બે મહત્ત્વના છંદો મંદાક્રાંતા–શિખરિણી)

Posted by

નેટપીંગળ : ૩

મંદાક્રાંતાની જેમ જ હવે એવો જ જાણીતો છંદ – શિખરિણી લઈએ :

રે પંખીની- ઉપર પથરો – ફેકતા ફેંકી દીધો..  (ગયા વખતની મંદાક્રાંતાની પંક્તિ) 

તમોને વીંધી ગૈ સનન, કરુણા – એ શું પ્રભુની ?  (યમાનાસાભાલા ગગણવરણોથી શિખરિણી)


(
આ વખતે એક ફેરફાર કર્યો છે : પંક્તિની વચ્ચે આડી લીટી આપી છે. આ આડી લીટી એ છંદની પંક્તિમાં વચ્ચે આવતી યતિ છે જેની વિગતવાર ચર્ચા હવે પછી યથાસમયે કરીશું. બીજી પંક્તિમાં ”સનનકરુણા-એ શું પ્રભુનીમાં અલ્પ વિરામ છે તે પણ યતિ છે પરંતુ તે યતિ છંદની યતિ નથી તે યાદ રહે.) 

બંને છંદોમાં સરખાપણું : મંદાક્રાંતા અને શિખરિણી બંને અક્ષરમેળ છંદો છે; બંનેના અક્ષરો 17 છે. બંનેમાં લઘુ અને ગુરુનાં સામટાં આવર્તનો જોવા મળે છે, જેમ કે  ઉપર પથ સળંગ પાંચ લઘુ અને સનન કરુ પાંચ લઘુ એક સાથે બંને છંદમાં આવે છે. એવી જ રીતે બંનેમાં આરંભે જ ચાર અને પાંચ ગુરુ અનુક્રમે આવે છે. યતિની  બાબતે પણ આ બંને છંદોમાં સરખાપણું છે : બંનેમાં બબ્બે આડી લીટીઓ છે જે બબ્બે યતિઓ બતાવે છે. 

હવે પાછા મૂળ વાત ઉપર આવી જઈએ. શિખરિણીની ઉપરની પંક્તિમાં પણ ત્રણ ત્રણ અક્ષરે જોડકાં બનાવી દઈએ:
તમોને / વીંધી ગૈ / સનન / કરુણા / એ શું પ્ર / ભુની
હવે છયે જોડકાંને ઓળખો : પ્રથમ જોડકું લગાગા છે. એટલે એ ગણનું નામ યશોદા- યગણ થયો.

એવી જ રીતે બીજું જોડકું  વીંધીગૈ = ગાગાગા=માતાજી= મગણ થયો;

ત્રીજું જોડકું સનન =લલલ=નયન=નગણ થયો;

કરુણા=લલગા=સવિતા=સગણ અને છેલ્લે એશુંપ્ર=ગાલલ=ભારત=ભગણ; છેલ્લા અક્ષરો લગા. 

હવે બધાં જ ગણ-જોડકાંના પ્રથમ અક્ષરો લો તો  અનુક્રમે થશે : યમનસભલગા.

હવે આ છંદ શિખરિણીને યાદ કરવાની તૈયાર આપેલી પંક્તિ યાદ રાખો : 

યમાનાસાભાલાગગણવરણોથી શિખરિણી.

ફરી વાર પ્રેક્ટીસ માટે આખી લીટીને ત્રણના જોડકામાં વહેંચો : યમાના /સાભાલા /ગગણ / વરણો /થીશિખ /રિણી. 

એટલે ફરી પાછો મંત્ર આવી ગયો ! : ય મ ન સ ભ લ ગા 

હવે આજે એક વાત કાયમ માટે યાદ રાખવાની કરી લઈએ :

કોઈ પણ અક્ષરમેળ છંદને યાદ રાખવા અને સમજવા માટે આટલું જોઈએ : 

(1) કુલ અક્ષરો;

(2) એનું ટુંકું બંધારણ;

(3) એની ઉદાહરણ પંક્તિ :

(4) એમાં આવતી યતિનું સ્થાન……બસ આટલું જ બસ ! 

હવે આમ જોવા જઈએ તો અક્ષરમેળ છંદોને શીખવાની પૂરી ચાવી આપી દીધી !

એ રીતે જોઈએ તો મંદાક્રાંતામાં 1-અક્ષરો 17… 2-બંધારણ, મભનતતગાગા, 3-ઉદાહરણ પંક્તિ, મંદાક્રાંતા-મભનતતગા-ગાગણોથી રચાયે.અને છેલ્લે યતિનું સ્થાન 4 અને 10 અક્ષરો પછી. 

તે જ રીતે શિખરિણીમાં જઈએ તો 1] અક્ષરો-17; 2] બંધારણ-યમનસભલગા; 3] ઉદાહરણ પંક્તિ-યમાનાસાભાલા-ગગણવરણોથી-શિખરિણી; 4] યતિસ્થાન-6 અને 13મી પંક્તિઓ પછી. 

આજે આટલું ! જોકે આજની વાત ટુંકમાં પરંતુ ઘણી બધી મહત્ત્વની બાબતો આપી જાય છે, કારણ કે આ ચાવી બધાને લાગુ પાડીને જાતે જ ઘણું બધું જાણી શકાય છે.

– જુગલકીશોર.

 

2 comments

  1. I have a book of grammar in which following ex. is given for Shikharini

    raseai rudraei shchhinnaa yamana sa bha laa gah shikharini |

    And for Mandaakranta

    mandaakraantaa jaladhi shadagaeai m bhoho na tau to guruhu

    [ I am not able to convert this in devanaagari script ]

  2. સ્કૂલમાં ભણેલાં છંદોના પાઠ, ૭-૮ વર્ષ પહેલાં તમારી પાસેથી ફરી એક વખત ‘રીવાઇઝ્ડ’ કરીને બનાવેલી કેટલીક પંક્તિઓ ટાંકું છું.
    ( મંદાક્રાંતા )
    રે વૃક્ષો ને, કરવત થકી, કાપી છેદી જ દીધાં;
    લાગ્યાં ઘાથી, ઢળી પડી પછી, પ્રાણ છોડી જ દીધાં.

    શિખરિણીઃ
    જૂની મારી પ્યારી, શિશુવયની શેરી ફરી મળી,
    દીઠી પોતાને ત્યાં, સહુ સખી સખા સંગ રમતી.
    કુકા કોડી ખોખા, રમત ગમતો ખેલી કુદતાં,
    દીવાળી હોળી ને, નવલ નવલાં દિન ગમતાં.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *