શુદ્ધ ભાષા બાબતે કેટલીક વાતો – ૪

નેટ પરનાં સામાજીક માધ્યમોમાં ભાષાશુદ્ધીનો આગ્રહ ?! જોડણીકોશમાંની ભુલોની બાબતના ઉહાપોહનીય પહેલાંથી પ્રીન્ટ અને દૃષ્યશ્રાવ્ય મીડીયામાં ભાષાદોષો ચલાવી લેવાનાં જે વલણો દેખાઈ રહ્યાં છે તે અંગે આગળના ત્રણ લેખોમાં આપણે કેટલીક વાત કરી. પણ આ બધી ચર્ચાઓમાં આપણે સામાજીક નેટમાધ્યમોની અરાજકતાની વાતો કરી હતી. પરંતુ

શુદ્ધ ભાષા બાબતે કેટલીક વાતો – ૩

– જુગલકીશોર. કોઈની ભૂલો બતાવવામાત્રથી ભૂલો સુધરતી નથી !   ગુજરાતીભાષાની ચિંતા કરવી એક વાત છે, જ્યાં ક્યાંય ખોટું લખાતું હોય ત્યાં તેની ટીકા કરવી તે બીજી વાત છે, તે ભૂલો બતાવી આપવી તે ત્રીજી વાત છે અને તે ભૂલો સુધારી આપવી તે ચોથી બાબત

શુદ્ધ ભાષા બાબતે કેટલીક વાતો – ૨

– જુગલકીશોર જોયાજાણ્યાનો અનુભવ તો કહે છે કે – ગયા લેખમાં મેં લખ્યું હતું કે “પરંતુ જોયાજાણ્યાનો અનુભવ કહે છે કે હવે આ (શુદ્ધ ગુજરાતી લખવાનું) લગભગ શક્ય નથી !” જોડણીકોશમાં જ જો ભૂલો હોય તો પછી કોઈ ઉપાય ખરો ? “માંઝી જો નાવ ડુબાડે,

કન્યા કેળવણી : એક શાળાઆચાર્યના અનુભવો

પ્રવીણ કે. મકવાણા વિનોબાજી કહેતા કે છોકરાઓ કરતાં પણ અધિક જ્ઞાનની જરૂર છોકરીઓને છે. કેમ કે છોકરાઓ મોટા થયા પછી મહેનતમજૂરી કરશે, અનાજની પેદાશ વધારશે, પણ છોકરીઓને તો માણસની પેદાશ વધારવી પડે છે. સ્ત્રીઓ બાળકોનો વિકાસ કરશે અને બાળકોનો વિકાસ કરશે એટલે રાષ્ટ્રનો વિકાસ સાધશે.

શુદ્ધ ભાષા બાબતે કેટલીક વાતો – ૧

હા, આ કેટલીક વાતો જ છે. એને ભાષા બાબતની સહજ વાતો જ કહીશું. પણ આજે જ્યારે અચાનક એને ચર્ચાનો મુદ્દો બનાવવો પડે તેવું બની ગયું છે ત્યારે કેટલુંક પ્રગટ કરવું ખોટું નથી. (એક નોંધ : આ લખનાર છેલ્લાં દસ વરસથી નેટ ઉપર જોડણી, વાક્યરચના તથા

દુંદાળા દેવ ગણપતિ !

      ઓરડા લીંપાવો, ઓશરિયું લીંપાવો, પરથમ ગણેશર પધરાવો રે – મારા ગણેશર દુંદાળા. પૃથ્વી ફરતે ફરવાને બદલે  માતા પાર્વતીને જ ફરતા સાત આંટા મારીને જેમણે ભાઈ કાર્તિકને હરાવી દીધા એ તો ખરું જ પરંતુ એને કારણે “બધા જ શુભ પ્રસંગોમાં તારી પુજા પહેલી થશે” એવું

મીત્રોને લખેલા પત્રોના પડઘાઓનો સંગ્રહ : ‘પ્રતિભાવો’ !!

આજે ધખધખતા તાપના સમયે જ કુરીયરવાળાએ આવીને એક પાર્સલ આપ્યું. મુંબઈના આ મોટા પરબીડીયામાં સુંદર મજાનાં, આકર્ષક બીજાં બે પરબીડીયાં નીકળ્યાં ! આ બન્નેમાંના એકમાંથી સામયીક અને લેખ મળ્યાં તો બીજામાંથી નીકળી એક બુક. પણ ચોપડીને ખોલવાની જગ્યા દેખાઈ નહીં. થોડી વારે ખબર પડી કે

શું તમે તમારી બેગ તૈયાર રાખી છે ?!

– જાદવજી કાનજી વોરા ચુનીલાલભાઈ અમારા ગામના એક સજ્જન માણસ. ઉંમર 65 આસપાસ.  સંપ્રદાયના સક્રિય કાર્યકર હોવાથી સંપ્રદાયના જ કામકાજ માટે કચ્છમાં ગયા હતા. રાતના દશેક વાગ્યા સુધી તો સંઘના અન્ય કાર્યકર્તાઓ સાથે સંઘ બાબત ચર્ચાઓ કરતા હતા. રાતના બે વાગ્યે ઓચિંતો દુખાવો ઊપડ્યો. ઘરગથ્થુ

અધૂરપ

— સરયૂ પરીખ અધૂરપ    મારા ભાગ્યમાં કેટલું રે સુખ ! મારી ઝોળીમાં જેટલું ઝીલી શકું. સુખ-મંજરીનો છમછમ વરસાદ, ખોળો પાથરી જે પ્રેમથી ભરી શકું. સપ્તરંગે સજેલ મેઘધનુને ઉચાટ, વધુ રંગોને મેળવું તો લાગું સમ્રાટ. સતત અંતરમાં અરજી કચવાટ, વધુ માંગણીનો તત્પર તલસાટ. સૂરજમુખી કહે

હાથનાં મોજાં – એક અવલોકન

– સુરેશ જાની આમ તો રોજ વાસણ સાફ કરતી વખતે હું રબરનાં મોજાં હાથ પર ચઢાવતો નથી. એવી બધી નજાકત તો આંગળીઓની કુમાશ માટે જાગરૂક એવી મારી દીકરીની ચીવટ ! પણ તે દીવસે મારે એ ચઢાવ્યા વીના છુટકો જ ન હતો. કામ કરતાં જમણા હાથની

ફક્ત બે જ ફકરા મોકલો અને –

નેટજગતમાં હવે ‘લખવા’નું કામ જાણે કે ડાબા હાથનો ખેલ બની ગયો હોય તેવું નથી લાગતું ? સૌ કોઈ પોતાની વાત સાવ સહેલાઈથી ને સહજ રીતે, છૂટથી મૂકી શકે છે. એટલું જ નહીં પણ જો લખાણો વધી જાય તો પછી તેની ઈ–બુક બનાવીને પ્રગટ પણ કરી

નરસી મહેતા અંગે અલપઝલપ

આદ્યકવી નરસિંહ મહેતા કેવળ એમનાં કાવ્યોથી જ નહીં પણ કાવ્યોમાંય પાછાં ખાસ તો એમનાં પરભાતીયાંથી ગુજરાતના ઘરઘરમાં જાણીતા છે. વળી એક ભક્ત તરીકે પણ એમનું માન અને સ્થાન લોકહૃદયમાં અનન્ય છે. ખાસ કરીને એમના જીવનના ચમત્કારો (એવા બનાવો કે જે સમય જતાં ચમત્કારરુપે પ્રચલીત થયા)એ

‘સર્વાનાં પ્રીય અશોક’ મોઢવાડિયાને જન્મદીવસે કાવ્ય–ભેટ !!

– જુગલકીશોર.   ત્યાં હોય ના શોક કશો– અશોક જ્યાં; જ્યાં સ્નેહને રોક ન કો’– અશોક ત્યાં.   વ્યાપાર–વિદ્યા  સહુ   સાથ સાથ હો, એ સ્થાન જો કોઈક હો, અશોક  ત્યાં.   જ્યાં  ગીરની ને  ગિરનારની બધી વાતો તણું સ્થાનક હો, અશોક ત્યાં.   કો આંગણું

દેવિકાબહેનની એક રચના : ‘હૂંફાવી ગયું કોઈ’

– જુગલકીશોર………. એક કાવ્યનો આનંદ માણીએ !! ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– હૂંફાવી ગયું કોઇ. પાંપણ વચાળે પુરાતી પ્રેમથી, નિંદરને કાલે, નસાડી ગયું કોઇ. ગુમાની મનડાને ઝીણા–શા જવરથી, ધીરેથી કાલે, હૂંફાવી ગયું કોઇ. વિચારના આગળાને માર્યાંતા તાળાં, સાંકળ રુદિયાની, ખોલાવી ગયું કોઇ. શરમના શેરડા, ગુલાલ ગાલે, છંટાવી ગયું કોઇ. દોરડી વિનાનું આ ખેંચાણ

સમયમૂર્તિ નર્મદની કવિતા

– જુગલકીશોર (મારા, ૧૯૬૭–૬૯ના અનુસ્નાતક સમયના  અભ્યાસનીબંધોમાંથી તારવીને ) અર્વાચીનકાળને આપણે જાણવો હોય તો ઇતિહાસનાં પુસ્તકોને શરણે જવાની જરૂર નથી; એ નિરસ વિષય ભલે આંકડાઓ આપીને આપણને એ સમયની માહિતીઓ આપે, પરંતુ એ કાળનું જીવતું જાગતું રૂપ જોવું હોય તો નર્મદ પાસે જવાથી સહેલાઈથી એને

સ્કૂલ મૅનેજમેન્ટ : વાલી-સમાજ સહયોગ

શ્રી પ્રવીણ કે. મકવાણા સાર સંક્ષેપ : કેળવણી સમાજની જરૂરિયાતોને સંતોષે છે. સમાજની અપેક્ષાઓ અને માંગને પહોંચી વળવા માટે શિક્ષણ ખૂબ જ જરૂરી છે. શાળાને લીધે સમાજ ઘડાય છે. સમાજ વડે શાળા ચાલે છે. સમાજની જરૂરિયાતો શાળા સંતોષે છે. સમાજના આદર્શ નાગરિકોનું ઘડતર થાય છે.

મારું સૌથી પહેલું ‘કાવ્ય’ અને તેનો અનુભવ !!

તા. ૨૬, ૧૧, ૬૧ના રોજ ગારીયાધાર તાલુકાના રુપાવટી ગામે સમી સાંજના મન–મગજમાં કશી હલચલ થતી અનુભવી ! આ એક નવો જ ભીતરી અનુભવ હતો. રોજીંદા ક્રમાનુસાર કેટલાંક કાવ્યો વાંચતો હતો. એમાં શીખરીણી છંદનું એક કોઈ સર્જકનું કાવ્ય મનમાં હતું, જેમાં એમણે કશુંક બનવાની મહેચ્છા પ્રગટ

સારું–નઠારું બન્ને પડોશી છે !

દસ વરસથી એકધારું કામ થયાં કર્યું હોય તેનો આનંદ ઑર હોય છે. ફક્ત ભાષા અને સાહીત્યના માધ્યમથી આપણી સાથે સંકળાયેલી અનેકાનેક બાબતોને સૌ સમક્ષ મુકવાની હોંશ નેટજગતમાં પ્રગટ કરવાની આ સવલતે વીશ્વભરના આપણ સૌને ઋણી કરી મુક્યાં છે. નેટગુર્જરીમાં વીઝીટ કાઉન્ટર ધીમું ચાલતું કારણ કે

મકરંદ દવેની રચનાનું રસદર્શન : મીરાં ભટ્ટ

અમ્મે તો એટલું જાણ્યું – મકરંદ દવે / રસદર્શન : શ્રી મીરા ભટ્ટ ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– અમ્મે તો એટલું જાણ્યું, જીવણજી !                 અમ્મે તો એટલું જાણ્યું, આ રે મારગડે આવી ચડયું તે                 મોજીલી ચાલે માણ્યું – જીવણજી. મોટા મોટા મનસુબા કર્યા       એના પાયામાં રહીં

કચ્છી લીપીના શોધક શ્રી હાજીભાની ભાષાસેવાનું સન્માન !!

જામનગર જિલ્લાના ધ્રોળના રહેવાસી ને વેપારી, ફક્ત નવ ધોરણ પાસ કરીને કચ્છી બોલીને ભાષાનું સ્થાન અપાવવા માટે ૪૩ વર્ષો ને લગભગ એક લાખ રુપિયા ખર્ચી દેનાર– ‘હાજીભા’ એટલે કે હાજી મહંમદ હુસેન કે. નાગાણી અંગે આ પહેલાં કેટલુંક મારા બ્લૉગ પર લખાઈ ગયું છે. એમાંનું

રાજપક્ષીઓ !!

નટવરલાલ પ્ર. બુચ નોંધ : પુરેપુરું તો યાદ નથી પણ કાલીદાસના મહાકાવ્ય ‘શાકુંતલ’માં વનમાં દોડાદોડી કરતાં હરણાંનું વર્ણન આવે છે. હરણ જ્યારે દોડતું હોય ત્યારે સમયની દૃષ્ટીએ જમીન પર એક ક્ષણ પુરતું અડકીને પછી હવામાં થોડો વધુ સમય રહેતાં હોય તેવું લાગે…..કાલીદાસની પંક્તીઓમાં આ વર્ણન

સર્વવ્યાપક રોગ કબજીયાત

મૂળજીભાઈ ભલાણી   સર્વથા નિદાન એમ છે કે દરેક રોગ કુપિત મળથી જ થાય છે. કુપિત મળ એટલે જ કબજિયાત. કબજિયાત એટલે મળનું અનાવશ્યક રોકાણ, મળાવરોધ, મળનું અટકવું, બંધકોષ, વિબંધ વ. અનેક રોગોની જનની એટલે કબજિયાત. પાચનતંત્રની કોઈ પણ બીમારી કબજિયતાથી જ થાય છે અને

“રાજવીઓને તો શોભે” –

છાતી કરતાં વધતું રહે પેટ, એ ખાવાની, – ના પચાવી શકવાની – નિશાની. વિશાળતા ખપે હૃદયની સદા, – ન પેટની કદા. પેટ તો શોભે ગણપતિને, – ન ગાદીપતિને. રાજવીઓને તો શોભે – વચન પળાવતી જીભ; બધે પહોંચી વળતા પગ; સતત સહાયતત્પર હસ્ત; ને વિશેષ તો

જઠરાગ્ની–કાવ્યો (૩)

એ જઠરાગ્ની દીવ્ય ! છંદ ; ઉપજાતી (પરંપરીત) –––––––––––––––––––––––––––––––––– ભુખ્યાંજનોનો જઠરાગ્ની એક દી’ બની જશે યજ્ઞની વેદીમાં રહ્યા ભભુકતા અગ્ની સમો – ‘સમિધો’ એ માગશે, વીશ્વસમસ્તમાં છુપાં સંપત્તીઓના સહુ લૉકરોનાં !   ને યજ્ઞની ભસ્મ બધે – બધે જ હા – ફેલાવીને વીશ્વખુણેખુણે શો પાવીત્ર્યની

સાઈટ અંડર ટ્રીટમેન્ટ !!

મારી સાઈટ, નામે ‘માતૃભાષા’ છેલ્લા કેટલાક સમયથી બીમાર છે. એનાં નીદાન–ચીકીત્સા “શક્ય તેટલી ધીમી” ગતીએ ચાલી રહ્યાં છે. ખબર પુછવાવાળાં – સારુ છે કે – બહુ ઓછાં, કહો કે નહીંવત્, હોઈ એટલા પુરતું ટૅન્શન તો નથી. હાલ દરદી, દરદીના ઓર્ગેનાઈઝર અને દાગતર ખુદ પણ આળસ

ભુખ્યાં તણો શું જઠરાગ્ની જાગશે ?!

જઠરાગ્ની–કાવ્ય – ૨ – જુગલકીશોર   ભુખ્યાં તણો શું જઠરાગ્ની જાગશે ?   જાગ્યો હતો એ જઠરાગ્ની ક્યારનો ! માગ્યો હતો ફક્ત અનાજ–દાણો, એયે મળ્યો ના બસ એટલે  જ વાળી દઈ રાખ, બુઝાવી દીધો ! ને  તોય એ નફ્ફટ જાગતો રહે, ક્ષણે ક્ષણે રે, કણ

“જરુર નથી, ગુજરાતી તો એની મેળે આવડી જશે !” : એક વાલી

શ્રી ગોપાલભાઈ પારેખ વાપીના સીત્તેર વટાવી ગયેલા જાગૃત નાગરીક છે. તેઓ આ ઉંમરે પણ બાળ–કીશોરોને અંગ્રેજી ભણાવે છે. કમ્પ્યુટર જાણકારને કામ અપાવે છે. જ્યારે પણ કોઈ ટહેલ નાખું ત્યારે ફુલપાંખડીરુપ આર્થીક મદદ માટે ફાળો આપવા તૈયાર હોય છે ! કેટલાય સમયથી તેઓ તુલસીના છોડનું લોકો

જઠરાગ્ની–કાવ્યો ! (૧)

“ભુખ્યાંજનોનો જઠરાગ્ની જાગીયો ?” “એતો સુતો ક્યાય હશે અભાગીયો !” “ક્યારે પ્રભુજી અવતાર ધારશે ?? ક્યારે ભુખ્યા પેટની આગ ઠારશે ? ક્યારે થશે આતમ શાંત બાપડો ? ઉધ્ધાર થાશે શું કદીય આપડો ??!” “તું રાહ જો, અગ્ની જરુર ‘લાગશે’ !!   – જુગલકીશોર (૮/૧૧/’૦૯)

‘ઉનાળો અમારા સૌનો’ : એક ખાસ લેખ !

– પ્રજ્ઞાબહેન વ્યાસ અમારા દાદા અમને સૂવડાવતી વખતે હાલરડાને બદલે તેમને આવડતી સહેલી કવિતા કે ભજન ગાતા અને અમને આ તો હજુ યાદ: ઉનાળે   ઊંડાં જળ જાય, નદી સરોવર જળ સુકાય; પામે    વનસ્પતિ  સૌ  પાન,  કેસૂડાં  રૂડાં  ગુણવાન. સારા હોજ ફુવારા બાગ,   પ્યારા ચંદન પંખા

મીરાંબાઈનાં પદોનું રસદર્શન : (૧)

દેવિકા ધ્રુવ ભારતના સંતસાહિત્યમાં મીરાંબાઈનું સ્થાન અજોડ છે. મધ્યકાલીન ભક્તિયુગનાં આ ઉત્તમ કવયિત્રી ખરેખર તો સર્વકાલીન શ્રેષ્ઠ કવયિત્રીના આસને બિરાજે છે. સમયના ધસમસતા  પ્રવાહેતેમની રચનાઓને ક્યાંય ફેંકી દીધી નથી. એટલું જ નહિ, એને અમર બનાવી છે. પ્રેમલક્ષણા ભક્તિથી ભરપૂર તેમની પદાવલીઓના ૬ ભાગ પૈકી આજે એક-બે પદોનું રસદર્શન કરીશું. પાંચમી પદાવલીના ૧૭મા પદમાં મીરાંબાઈ કહે છેઃ हे री मैं तो प्रेम दिवानी, मेरो दरद न जाणै कोय। सूली ऊपर सेज हमारी सोवण किस विध होय। गगन मंडल पर सेज पिया की किस विध मिलणा होय। घायलकी गत घायल जाणै जो कोई घायल होय। जौहरि की गति जौहरी जाणै दूजा न जाणै कोय। दरद की मारी बन-बन डोलूँ बैद मिल्या नहिं कोय। मीराँ की प्रभु पीर मिटे जब बैद साँवलिया होय। પ્રાંરંભની પંક્તિ हे री मैं तो प्रेम दिवानी, मेरो दरद न जाणै कोय। માં જ ખુલ્લી કિતાબ જેવા તેમના જીવનની કહાની પ્રતિબિંબિત થાય છે. રાજસ્થાની મિશ્રિત ભાષામાં લખાયેલ આ પદમાં નરી આર્જવતા છે, મૃદુતા છે છતાંયે ભારોભાર પ્રેમની સ્પષ્ટ અભિવ્યક્તિ છે. એ દિવાની છે, તેનું દર્દ કોઈ ક્યાંથી જાણે?  જેની પથારી શૂળી પર થઈ હોય તેને નીંદ ક્યાંથી આવે? सूली ऊपरसेज हमारी सोवण किस विध होय। આકાશના માંડવે પિયુ સૂતો છે, મળવાનું કેવી રીતે બને? गगन मंडल पर सेज पिया की किस विध मिलणा होय પ્રશ્નોત્તરીની આ હારમાળાનાં મૂળ તેમની બાલ્યાવસ્થાના સંસ્મરણોને કેવી સહજતાથી ઉઘાડી આપે છે? બાળક મીરાંના રાજમહેલ પાસેથી એક વરઘોડો પસાર થતો હતો અને તેણે માને પૂછ્યું કે, ” આ કોણ છે અને ક્યાં જાય છે?” માએ કહ્યું , “આ તો વરરાજા